Menü Kapat

Dünya’nın İç Yapısı ve İzostatik Denge

Yerküre katmanları Güneş Sistemi ve Dünya’nın Oluşumu doğrudan oseanolojinin araştırma alanları içinde değildir. Ancak okyanus ve denizlerin sınırları üstünde doğrudan tesiri olan plaka tektoniğini anlayabilmek, bu katmanların yapısı ve hareketi hakkında bazı temel bilgilere sahip olmayı gerektirir.

Özkütlesel katmanlaşmanın bir sonucu olarak merkezden dışa doğru biriken değişik yoğunluktaki materyaller dünyanın katmanlarını oluşturmuştur. Dünyanın dıştan içe doğru yapısı materyallerin fiziksel yapılarına ve kimyasal kompozisyonlarına göre iki değişik katman şeması altında incelenir.

Kimyasal Yapılarına Göre Katmanlar: Kimyasal yapısına göre incelendiğinde yerkürenin 3 katmandan oluştuğu kabul edilir. Bunlar dıştan içe doğru sırasıyla kabuk, manto, ve çekirdektir.

Kabuk yüzeyden başlar ve ortalama 30 kilometre derinliğe kadar devam eder. Çoğunlukla çeşitli silikat minerallerinin( kayaları oluşturan mineraller, silikon ve oksijen) meydana getirdiği düşük yoğunluklu kayalardan oluşmuştur. Kıtasal kabuk ve okyanusal kabuk olmak üzere iki tip kabuk vardır.

Kabuğun altında ise manto bulunur. Üç katman içinde en geniş hacme sahip olanıdır ve yaklaşık 2885 km boyunca devam eder. Manto kabuğa kıyasla daha yoğun olan demirden ve magnezyum silikat kayalarından oluşmuştur.

Mantonun altında ise çekirdek vardır. Çekirdek yüzeyin 2885 km sonrasından başlar dünyanın merkezine kadar 6371 km boyunca devam eder. Daha da yüksek yoğunluğa sahip demir ve nikelden oluşmuştur.

Fiziksel Özelliklerine Göre Katmanlar: Yerküre fiziksel özelliklerine göre beş katmanda incelenir. Bunlar; İç çekirdek, dış çekirdek, mezosfer(mesos: orta, sphere: küre), astenosfer(asthenos: zayıf, sphere: küre), ve litosferdir(lithos: kaya, sphere:küre).

Litosfer: Litosfer yerkürenin en dıştaki, soğuk kabuğudur. 100 kilometre derine kadar uzanır ve kabuk ile beraber mantonun da üst kısmını içerir. Kabuk ve mantonun litosfere dahil olan kısmı tek bir cisim gibi davranırlar. Litosfer kırılgandır ve plaka tektoniğinde sözü edilen plakalar litosfer plakalarıdır.

Astenosfer: Litosfere göre daha sıcak, akışkan, plastiğimsi yapıda bir katmandır. Litosferin tabanından 700 km derinliğe kadar uzanır ve tamamı mantodan oluşmuştur. Astenosfer bir güç uygulandığında kırılmaksızın şekil alabilir. Bu yönden akışkan niteliği olmasına rağmen yüksek bir viskoziteye(maddenin akmaya gösterdiği direnç ölçüsü) sahiptir. Çalışmalar astenosferin zaman içinde yavaşça hareket etmekte olduğunu göstermektedir ve bunun litosfer plakalarının hareketi üstünde mühim etkileri vardır.

İzostatik denge(İzo:eşit, statis: durağan): Kabuğun düşey hareketidir. Litosferin kendisinden daha yoğun olan astenosfer üzerindeki yüzerliği sonucu oluşur. Litosferin değişik yoğunluktaki ve kalınlıktaki parçaları bu özellikleri doğrultusunda az ya da çok mantoya gömülü şekilde denge halinde dururlar. Buna izostatik denge, bu dengenin sağlanması olayına ise izostasi denir.

Kıtasal ve okyanusal kabuk derhal altlarındaki manto üstünde yüzerler. Okyanusal kabuk kıtasal kabuktan daha yoğun olduğundan kıtasal kabuğun altında yüzer ve ince olduğundan sığ alanları işgal eder. Kıtasal kabuğun en kalın olduğu alanlar (kıtalar üzerindeki sıradağlar) normal kalınlıktaki kıtasal kabuk bölgelerinden daha yüksekte yüzerler. Bu dağlar altlarındaki son derece kalın kabuksal materyalin astenosfer içinde daha derine uzanması yönüyle bir buzdağının yüzen zirvesiyle benzerlik gösterirler.

Bölgelerin altlarında bulunan kıtasal kabuk materyalinin artması ya da azalması izostasi sonucu o bölgelerin yüksekliğinde büyük değişimler meydana getirir. Günümüze en yakın buzul çağı olan Pleistosen Çağ’da İskandinavya ve Kuzey Kanada gibi kuzey bölgeleri devasa buzul örtüler uzun süre boyunca kaplamış ve çökmesine neden olmuş ardından eriyen buzullar ise bu kıtaların bugün de devam eden yükselme sürecine girmelerine neden olmuştur. Kıtaların izostasi sonucu yeniden yükselmesi ise araştırmacılara mantonun yapısına dair mühim bilgiler vermektedir.

Kaynakça:
Tom S. Garrison – Oceanography, An Invitation to Marine Science

Harold V. Thurman, Alan P. Trujillo – Essentials of Oceanography

Ahmet Kocataş – Oseanoloji

Gönderiye Yorum Yap