Menü Kapat

Sanat Felsefesi

Estetik ve Sanat Felsefesi

Tarihsel varlık alanı, bütün insan eylemlerinin ürünü olan yapıtlarla, insanın bütün başarılarını, insanın ve insan toplumlarının başından gelip geçen olayları içine almaktadır. Tarihsel varlık alanında ortaya çıkan bireysellik, anlam ve amaç problemi yüzünden, bu alandaki bütün insan eylemlerini ve bu eylemlerin ürünü olan insan başarılarını, fenomenlerini, fenomen gruplarını ayrı ayrı incelemek gerekir.

İşte bu tür insan eylemi ve başarısı olan sanat da böyle bir alandır, yani tarihsel varlık alanıdır. Sanat yapıtları da, bilgide olduğu gibi, özel bir eylemin ürünüdür; ve sanat yapıtları denilince de şiir ve yazın, resim ve yontu, müzik, yapı sanatı vb. gibi insan başarısı söz konusudur. Sanat tarihi insanın belli eylemlerinin ürünleri olan yapıtları, belli bir çağda geçerlikte olan görüş bakımından, bu yapıtların üslup ve başka özelliklerinden kalkarak, onları türlere, çağlara ayırarak inceler. 

Sanat tarihçileri ne şekilde hareket ederlerse etsinler; bir kez onlar da her bilimcinin yaptığı gibi sanat denilen varlık alanını parçalıyorlar; bu yüzden çeşitli sanat dalları arasındaki ilişkiyi gözden kaçırıyorlar.

Bundan başka insanlar, sanat adını alan bu eylemleriyle ne istiyorlar? Bu eylemler insan için nasıl bir anlam taşıyor? İnsanlar bu eylemleriyle neyi gerçekleştirmek istiyorlar? İnsanların bu eylemlerini yöneten ölçüt ve ilkeler, yani sanat değerleri var mıdır? Eğer bu gibi ölçüt ve değerler varsa, bunlarla etik değerler arasında bir ilişki var mıdır? Sanat yapıtlarıyla varlık dünyası, sanatla insan ve hayat arasında bir ilişki var mı? Yoksa sanat boş bir hayalden başka bir şey değil midir? Yoksa bir tür bilgi midir?

Bütün bu ve bunlara benzeyen problemleri incelemek, hiçbir sanat ya da yazın tarihinin işi olamaz. Böyle bir inceleme şekli, ancak felsefenin bir işi olabilir. 

 

Sanat Felsefesi Nedir?

 

Sanat felsefesi, sanatın, sanat yaratmanın özünü konu alarak anlamını inceleyen bir disiplin dalıdır. Sanat felsefesi bu eserlerin, beğenilerin özünü ve anlamını konu alırken bazı sorular sorarak, kendince cevaplar aramaktadır. Sanat felsefesinin sorduğu temel sorular ise şunlardır:

  • Güzel nedir?
  • İyi nedir?
  • Hoş nedir?
  • Herkesin zihninde, ortak bir estetik yargı mevcut mudur?

Sanat Felsefesi Kuramları

Sanat felsefesinin bu sorulara yaklaşımı üç farklı anlayışla gerçekleşmektedir. Bu anlayışlar;

  1. Taklit (Mimesis) kuramı, 
  2. Yaratma kuramı, 
  3. Oyun kuramı.

 

Taklit (Mimesis) Kuramı: Bu anlayışa göre sanat, sanatçının algıladığı nesneleri sanat eserlerine çeşitli şekillerde yansıtmasıdır. Bu nedenle bu kurama yansıtma kuramı da denmektedir.

Felsefe tarihinde bu kuramın ilk temsilcisi Platon’dur. Ona göre sanatçı nesneleri taklit eder. Platon’a göre nesneler ideala dünyasının kopyaları oldukları için, sanatın da taklidin taklidi olduğunu düşünmektedir. Platon’un bu düşüncesine göre, sanatı olumsuz olarak değerlendiğini söyleyebiliriz. 

Yansıtma kuramının bir diğer temsilcisi de Aristoteles’dir. Ona göre de sanat bir yansıtmadır, bir taklittir. Taklit ise yalnız şimdi algılanan nesnelere ve olaylara değil, geçmişe olduğu gibi geleceğe de yönelebilmektedir. Aristoteles’e göre sanatlar arasında en yüksek sanat ise, tragedyalardır.

Yaratma Kuramı: Yaratma kuramına göre, sanatçı algıladığı maddi varlığa, duygu, düşünce ve hayal gücünü katması ile gerçekleşir. Maddeler, bu şekilde tinselleşip, biçim alarak bir sanat eserine dönüştüğü zaman ölümsüzleşmektedir.

Oyun Kuramı: Oyun kurami sanat ile oyun arasında daima bir benzerlik olduğunu düşünen anlayıştır. Bunun nedeni ise her iki etkinliğinde amacının aynı görülmesidir. Sanatı oyun olarak gören düşünürlerden biri Schiller’dir. Ona göre; “İnsan oynadığı sürece tam bir insandır.” 

 

Estetik ve Sanat Felsefesi Nedir?

 

Estetik olayların incelenmesi için bir yol daha vardır. O da estetik değerler ya da güzelliktir. Estetik; hem doğadaki hem de sanattaki güzeli sorgularken, sanat felsefesi ise sadece sanattaki güzelliği sorgular. Bu anlamda estetiğin daha kapsamlı olduğunu söyleyebiliriz. Estetiğin temel soruları ise; 

  • Güzellik nedir?
  • Güzeli güzel yapan faktörler nelerdir?
  • Bu faktörler öznede mi yoksa nesnede mi bulunur?

Filozofların Estetik Anlayışları

Eskiçağlardan beri birçok filozof estetik (güzellik) konusuna farklı anlamlar yükleyip yorumlamışlardır. Bunlarda en çok öne çıkan filozoflar ve görüşleri ise şunlardır:

  • Platon’a göre güzellik bir ideadır. İdealar zaman ve mekandan bağımsız mutlak varlıklardır. Bu şekilde olan bir güzelliğe Platon kendiliğinden güzel adını vermektedir. Zamana ve mekana göre değişen güzellikle ise relativ (göreli) güzelliklerdir.
  • Aristoteles, güzelliği daha çok matematik olarak açıklar. Güzellik, ona göre, orantıya dayanmaktadır. Bu nedenle, orantıdan yoksun şeyler güzel olamaz.
  • Hegel’e göre ise güzellik, mutlak ruhun (tin) nesnelerde görünüşe ulaşmasıdır.
  • Schopenhauer’a göre güzellik, mutlak iradenin kendisini dışlandırmasıdır.
  • N. Hartmann’a göre güzellik, tinin maddede kendini göstermesidir.
  • Çağdaş felsefede de güzellik, yine Platon ve Hegel’de olduğu gibi ya idealist yönde açıklanır ya da Aristoteles’de olduğu gibi matematik olarak açıklanır. 

Gönderiye Yorum Yap